پیشگیری از مصرف مواد مخدر در کودکان و نوجوانان

مدرسة مروج سلامت یکی از برنامه های جامعی است که وزرات آموزش و پرورش در جهت پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر و افزایش توانمندی های دانش آموزان در سطوح تحصیلی مختلف تحصیلی طراحی کرده و در دست اجرا دارد که می توانید اطلاعاتی دربارة آن به دست آورید.

عوامل خطر و حفاظت کننده

مطالعات دو دهه اخیر سعی داشته اند تا ریشه ها و راه های اصلی سوء مصرف مواد را بشناسند، به این معنا که مسئله اعتیاد چگونه شروع می شود وتحت چه شرایطی ادامه می یابد. تاکنون چندین عامل متمایز کننده درمصرف کنندگان مواد شناسایی شده است. عواملی که با احتمال بیشتر مصرف مواد درارتباط هستند، عامل خطر وعواملی که با احتمال کمتر مصرف مواد در ارتباط می باشند، عوامل حفاظت کننده نام دارند.

پژوهش ها نشان داده است که عوامل خطر متعددی با سوء مصرف مواد مخدر مرتبط هستند. هریک از آنها نیز در روند رشد روانی – اجتماعی نوعی چالش و بحران قلمداد می شوند، درعین حال باتوجه به آن که درکدام مرحله رشدی ظاهرشوند، اثرمتفاوتی برجا خواهند گذاشت. به همین دلیل به نظر می رسد، آن دسته ازعواملی که رشد اولیه را در خانواده متاثر می سازند، مهمترند.این عوامل عبارتند از:

• محیط خانوادگی آشفته و بهم ریخته خصوصاً اگر والدین سوء مصرف کننده مواد یا مبتلا به یکی ازانواع بیماری های روانی باشند

• فرزندپروری ناکارآمد خصوصاً درباره کودکانی که دارای "خلق و خوی منفی" و یا دچار اختلالات سلوک هستند

• فقدان دلبستگی و حمایت متقابل ازسوی فرزند و والدین سایر عوامل خطر، مربوط به ارتباط کودک با عوامل اجتماعی بیرون ازخانواده است خصوصا مدرسه، همسالان وجامعه. برخی از این عوامل عبارتنداز:‌

• رفتار پرخاشگرانه و خجالتی بودن در کلاس

• شکست تحصیلی

• مهارتهای اجتماعی ضعیف

• پیوستن به همسالان منحرف یا همسالانی که تاحدی رفتارهای خلاف وانحرافی دارند

• رسیدن به این باور که مصرف مواد مخدر درمدرسه ،گروه همسال و محیط اجتماعی، ‌مورد تایید و حمایت است از طرف دیگر عوامل حفاظت کننده خاصی نیز شناخته شده اند. البته باید بدانیم که این عوامل همیشه متضاد عوامل خطر نیستند، همچنین اثر آنها درفرایند رشد متغیراست. مهم ترین عوامل حفاظت کننده عبارتنداز:‌

• پیوند وتعلق محکم باخانواده

• نظارت والدین همراه با قواعد مشخص مربوط به نحوه رفتار در درون خانواده و آشنایی کامل والدین با زندگی روزانه فرزندان خود

• موفقیت تحصیلی

• ارتباط قوی با نهادهای اجتماعی نظیر خانواده، ‌مدرسه و نهادهای مذهبی

• اکتساب هنجارهای متداول و مرسوم درباره مصرف موادمخدر عوامل دیگر نظیر دردسترس بودن مواد، قاچاق مواد و اینباور که به طورکلی مصرف مواد مورد پذیرش دیگران است برتعداد نوجوانانی که مصرف مواد مخدر را شروع می کنند موثراست

چگونه برنامه ریزان پیشگیری می توانند از عوامل خطر و حفاظت کننده برای تدوین برنامه خود استفاده کنند؟

مطالعه و بررسی عوامل و فرایندهایی که احتمال مصرف مواد را افزایش می دهند و یا عوامل حفاظت کننده را در برابر مصرف مواد تقویت می کنند، بر اهداف زیر را در طراحی مداخلات پیشگیرانه تاکید نموده اند:

ارتباط خانوادگی،‌ ارتباط باهمسالان، ‌محیط مدرسه و محیط اجتماع.

هریک از این حوزه ها می تواند اثر خود را در افزایش مهارت های اجتماعی وتوانمندی فردی، کسب نگرش ها و رفتارهای مناسب اجتماعی، آگاهی ازآثار زیان باراجتماعی، روانی و جسمانی مواد مخدراعمال نماید.

ارتباط خانوادگی:

برنامه های پیشگیری می توانند از طریق آموزش مهارت های فرزندپروری در زمینه ارتباط مناسب با فرزندان، نظم پذیری و وضع قواعد روشن و ثابت درخانواده، عوامل حفاظت درمیان کودکان و نوجوانان را غنا بخشد. تحقیقات نشان داده اند که به این منظور والدین باید درزندگی فرزندان خود نقش فعال تری ایفا کنند مثلاً درباره مواد مخدر صحبت کنند، فعالیت های روزانه آنها را در نظر داشته باشند، ‌دوستان آنها را بشناسند و مشکلات و نگرانی های آنها را درک کنند.

ارتباط با همسالان:‌

برنامه های پیشگیری باید بر روابط بین فردی نیز تاکید کنند. این تاکید از طریق آموزش مهارت های اجتماعی وتوانمندی فردی صورت می گیرد و شامل ارتباط مناسب با دیگران، ‌تقویت مهارت های اجتماعی درقبال دیگران و مهارت های مقاومت در برابر پیشنهاد مصرف مواد می باشد.

محیط مدرسه:

برنامه های پیشگیری باید برتقویت عملکرد تحصیلی و پیوند کودک یا نوجوان با مدرسه از طریق القای حس هویت و پیشرفت فردی و نیز کاهش احتمال افت تحصیلی یا ترک تحصیل اقدام نمایند. اکثر برنامه های درسی در این دوران باید شامل حمایت از ارتباط مثبت با همسالان و آموزش هنجارهای واقعی درباره مصرف مواد در نوجوانان باشد و برداشت نادرست آنها را در مورد شیوع مصرف مواد در نوجوانان اصلاح کند. ازطرفی دیگر تحقیقات نشان داده اند که وقتی کودک یا نوجوان از آثار منفی مواد مخدر مطلع می شود (آثار اجتماعی، روانی و جسمی) و عدم تایید والدین و دوستان را می بینند، ‌از مصرف مواد مخدر پرهیز می‌کند.

محیط اجتماعی:

‌ برنامه های پیشگیری درسطح اجتماعی ازطریق سازمان های دولتی، ‌حقوقی، ‌دینی، مذهبی، مدنی و مجریان قانون، هنجارهای ضد مواد مخدر ورفتارهای اجتماعی مناسب را از طریق تغییر درسیاست وقانون گذاری، ‌رسانه های گروهی وبرنامه های افزایش سطح آگاهی عموم، تقویت می کنند.

برنامه های پیشگیری درسطح اجتماعی باید ازطریق وضع قوانین جدید و اجرای آن، اعمال محدودیت ها تبلیغات و توسعه مدارس عاری از مواد برای خلق محیطی پاک تر، سالم تر و عاری از مواد اقدام نمایند.

 

کدام دوره بالاترین میزان خطر را از نظر مصرف مواد مخدر دارد؟

پژوهش ها نشان داده است که آسیب پذیرترین دوره دراکثرکودکان دوره های انتقال است یعنی زمانی که آنها از یک مرحله رشدی به مرحله
دیگر می‌روند.

اولین انتقال درطول رشد کودک زمانی است که او محیط امن خانه را ترک می کند و به مدرسه گام می گذارد. گذر از دوره ابتدایی به راهنمایی و اوایل دبیرستان کودک را با چالش ها و مسایل اجتماعی متعددی روبرو می کند، برای مثال کنار آمدن و ارتباط باگروه همسال. در واقع دراین مرحله، یعنی ابتدای نوجوانی است که کودک ممکن است برای اولین بار با مواد مخدر مواجهه گردد بعدها، دردوره دبیرستان همزمان با آماده شدن نوجوان برای آینده، وی با چالش های تربیتی، ‌روانشناختی واجتماعی خاصی روبرومی شود که می تواند به سوء مصرف مشروبات الکلی،‌ سیگار و سایر مواد بیانجامد. وقتی فرد به دانشگاه می‌رود، ازدواج می کند و درحیطه کار و اشتغال وارد می گردد، ‌مجدداً درمحیط بزرگسالانه جدید خود با عوامل خطر دیگری روبرو می شود.

ازآنجا که عوامل خطر در هر مرحله انتقال یعنی از دوران طفولیت تا ابتدای بزرگسالی بروز می‌کنند، برنامه ریزان پیشگیری باید برنامه هایی را تهیه کنند که از نیازهای فرد در هر دوره رشدی حمایت نماید.

 

 

مصرف مواد از چه زمانی شروع می شود و چگونه ادامه می یابد؟

مطالعات نشان می دهند که اکثر کودکان درحدود 12 یا 13 سالگی مصرف مواد را شروع می کنند. پژوهشگران معتقدند که نوجوانان ازمصرف غیر مجاز مواد قانونی (نظیر سیگار، مشروبات الکلی ومواد استنشاقی) به مصرف مواد غیرقانونی روی می آورند ( معمولا ماری جوآنا یا حشیش اولین ماده مصرفی است. تقریباً دراکثر مطالعات بلندمدت، این زنجیره یعنی مصرف سیگار و مشروبات الکلی و سپس مصرف ماری جوانا یا حشیش و در نهایت سایر مواد مخدر، ‌ملاحظه می گردد. البته ترتیب مصرف مواد در این زنجیره تحت تاثیر نگرش اجتماع، هنجارها و در دسترس بودن مواد قرار دارد. اما نمی توان ادعا کردکه کشیدن سیگار و خوردن مشروب در سنین پائین علت مصرف مواد مخدر درسال های بعد هستند. ازطرف دیگر ترتیب این زنجیره ثابت نیست ولی می توان گفت که درمورد کسی که دست کم یک بار مصرف سیگار یا مشروبات الکلی را گزارش می کند ، احتمال مصرف ماری جوانا، 65 برابر بیشتر ازکسی است که تاکنون نه سیگار کشیده است و نه مشروب خورده است. در مورد فردی که درطول عمرخود حداقل یک بار ماری جوآنا کشیده است، احتمال مصرف کوکائین 104 برابر بیشتر از کسی است که تاکنون ماری جوآنا مصرف نکرده است.

دانشمندان درتبیین این زنجیره، دلایل و فرضیات متعددی را پیش کشیده اند ازجمله نقش عوامل زیست شناختی. البته پژوهش ها، عوامل اجتماعی و رفتاری را نیز مطرح کرده اند، ‌عواملی نظیر ارتباط زودهنگام با افراد ضداجتماعی ومصرف کننده مواد. در واقع، ‌همه این فرضیه ها، ‌قسمتی از سبب شناسی اعتیاد را دربرمی گیرند.

 

چگونه برنامه ریزان و مسئولان اجتماعی می توانند احتمال سوء مصرف مواد را درجامعه خود تخمین بزنند؟

برای تخمین این احتمال توجه به نکات زیر حائز اهمیت است:

ارزیابی میزان مصرف مواد و درجه آگاهی مردم ازاین مشکل

2ـ فهم کامل و روشن فرهنگ اجتماع و نحوه تاثیرپذیری فرهنگ از مصرف مواد.

3ـ مشورت با صاحب نظران مسائل اجتماعی که در زمینه مصرف مواد مخدر و حوزه های وابسته فعالیت می‌کنند.

4- آگاهی از اقدامات قبلی انجام یافته دراین زمینه.

پس از توجه به نکات فوق می توان فرایندی را برای تعیین زمینه های مشکل و ارزیابی نیازهای جامعه آغاز نمود. تاکنون ابزار متفاوتی در پژوهش ها مورد استفاده قرار گرفته است که می تواند برای بررسی میزان اعتیاد در جامعه به کار رود، ‌به عنوان مثال شیوع شناسان از روش های زیر استفاده می کنند

•  اجرای زمینه یابی ها درمدارس وخانواده ها

• استفاده از روش‌هایی برای جمع آوری اطلاعات موجود در وزارت بهداشت، ‌بیمارستان ها، ‌مراکز درمانی، نیروی انتظامی و مدارس.

•  مطالعات قوم نگاری که از فرایند مشاهده ای و منظمی برای توصیف رفتارها در محیط طبیعی استفاده می‌کند (نظیر مصرف هروئین در سطح شهر) و در عین حال از آینده افرادی که تحت مشاهده قرار می گیرند گزارش مستندی تهیه می کند.

•  استفاده از روش های غیرمتداول نظیر تشکیل گروه هایی که نمایندگانی از افراد معتاد در آنها است، به این وسیله اطلاعاتی در مورد آنچه که در جامعه می‌گذرد به دست می آید.

هریک از روش های بالا، مزایا و معایبی دارند. به همین دلیل است که موسسه ملی سوء مصرف مواد مخدر (NIDA) توصیه می کند که در صورت امکان برای تخمین خطر در جامعه و کسب مفیدترین اطلاعات، بهتراست از چندین روش استفاده نمود. اطلاعاتی که از این طریق به دست می آیند به صاحب نظران مسایل اجتماعی کمک می کند تا ضمن آن که موثرترین برنامه و خط مشی ها را انتخاب کنند، ‌در اقداماتی مشابه،‌ عملکرد مطلوبی داشته باشند.

 

قضاوت صاحب نظران مسایل اجتماعی درباره اثربخشی برنامه پیشگیری چگونه صورت می گیرد؟

با توجه به رشد فزاینده مشکلات مربوط به مصرف مواد مخدر در دوره نوجوانی، کاهش منابع و تخصص ناکافی در ‌ارزیابی میزان اثربخشی برنامه های پیشگیری و نیز نبود برنامه ریزی مناسب برای آینده ‌بسیار نگران کننده به نظر می رسد.

بسیاری ازجوامع می توانند برای ارزیابی های گسترده خود با دانشگاه ها ارتباط برقرار نمایند تا از این طریق حمایت علمی لازم را در تهیه و اجرای استراتژی های ارزیابی مناسب، به دست آورند. این استراتژی ها سعی دارند تا شیوع مصرف مواد مخدر را در میان جوانانی که تحت پوشش برنامه های پیشگیری بوده اند با میزان مصرف مواد مخدر درمیان گروه کنترل مقایسه نمایند گروه کنترل یعنی گروهی ازجوانان با خصوصیات مشابه گروه تحت پوشش برنامه که برنامه پیشگیری درمورد آنها اجرا نشده است.

راه دیگرآن است تا جوامع مرور سازمان یافته ای را در مورد برنامه های پیشگیری جاری انجام دهند تا اول آن که دریابند آیا این برنامه ها با معیارهای علمی دقیق محک خورده اند و دوم آن که، آیا این برنامه ها از اصول اولیه پیشگیری که درپژوهش ها به اثبات رسیده اند، استفاده می کنند یا خیر.

فهرست زیر کمک می کند تا دریابیم یک برنامه پیشگیری، ‌تا چه حد بر اصول پیشگیری متکی بر پژوهش استفاده می کند.

 

اصول پیشگیری دربرنامه های اجتماعی‌

• آیا برنامه پیشگیری جامع وفراگیراست، یعنی آیا افراد، خانواده ها، مدارس، رسانه ها، سازمان ها ونهادهای بهداشتی را در برمی گیرد؟ آیا مولفه های برنامه پیشگیری از نظر موضوع و محتوا به گونه ای می باشند که یکدیگر را تقویت کنند؟

• آیا برنامه پیشگیری، از روش های آموزشی اجتماعی و رسانه ای برای افزایش آگاهی عموم مردم،‌ جلب حمایت اجتماعی، ‌تایید و تقویت برنامه های درسی در مدارس برای دانش آموزان و والدین و نیز مطلع ساختن جامعه از مراحل پیشرفت برنامه، ‌استفاده می کند.

• آیا می توان مولفه های برنامه پیشگیری را برای تقویت پیام های پیشگیرانه باسایر فعالیت های اجتماعی هماهنگ و منظم نمود (مثلاً آیا آموزش درهمه مولفه های برنامه، ‌اهداف وآماج هم ترازی را درنظر می گیرد.

•  آیا مداخله های پیشگیرانه آن گونه تنظیم شده اند که جمعیت های متفاوت در معرض خطر را تحت پوشش قراردهند و آیا از استمرار کافی برخوردارند؟

• آیا برنامه پیشگیری از یک طرح سازمانی ساختارمند پیروی می‌کند. طرحی که ارزیابی نیازها، طراحی، ‌اجرا، اصلاح واطلاع نتایج را در بر گیرد.

• آیا اهداف وفعالیت های پیشگیرانه اختصاصی، دارای محدوده زمانی، ‌معقولانه (درنظرگرفتن منابع موجود) ویکپارچه هستند، یعنی آن گونه هستند که در طول اجرای برنامه، ‌در جهت یکدیگر عمل کنند و بتوان از آنها برای ارزیابی پیشرفت و نتایج برنامه استفاده نمود؟

اصول پیشگیری در برنامه های ویژه مدارس‌

• آیا برنامه های ویژه مدارس همه کودکان را از دوران مهدکودک تا دبیرستان تحت پوشش قرارمی دهد؟ اگرنه، آیا این برنامه ها، ‌دست کم کودکان را در مقطع راهنمایی و اوایل دبیرستان تحت پوشش قرار می دهد؟

• آیا برنامه ها ازمداخله ای استاندارد، معتبر و همراه با طرح توصیفی دروس و مواد آموزشی مورد نیاز بهره می برند؟

• آیا برنامه ها، مهارت های مقاومت در برابر مصرف مواد را با روش های تعاملی آموزش می دهند (روش هایی نظیر الگوسازی، ایفای نقش، بحث گروهی، ارایه بازخورد به یکدیگر، ‌تقویت کردن و تمرینات متوالی‌؟

آیا برنامه ها احساس تعلق دانش آموز به مدرسه و جامعه را تقویت می کنند؟

 

آیا برنامه ها:‌

- توانمندی اجتماعی (برقراری ارتباط،‌ خوداثرمندی، جرات ورزی) و مهارت های متناسب فرهنگی و رشدی مقاومت دربرابر مصرف مواد را آموزش می دهند

- فشار مثبت گروه همسال را تقویت می کنند

- هنجارهای اجتماعی ضد مواد را تقویت می کنند

- بر روش های آموزش مهارت های متفاوت تاکید می کنند

- به اندازه و مدت کافی اجرامی شوند (10تا 15 جلسه دریکسال و 10 تا 15 جلسه مکمل - آیا برنامه های پیشگیری برای افزایش اثرات
مطلوب خود، مولفه های اصلی یک طرح مداخله ای موثر را دارند؟

- آیا ارزیابی دوره ای درباره اثربخشی برنامه ها صورت می گیرد؟

 

اصول پیشگیری در برنامه های ویژه مدارس‌

• آیا برنامه های پیشگیری خانواده های کودکان درحال رشد را تحت پوشش قرار می دهد؟

• آیا برنامه های پیشگیری آموزش مهارت های رفتاری زیر را شامل می گردد؟

- کاهش مشکلات رفتاری کودکان

- بهبود روابط والدین و فرزندان شامل تقویت مثبت، ‌گوش دادن، ‌مهارت های ارتباطی و حل مشکل

- اعمال قوانین و مقررات ثابت

- نظارت بر فعالیت ها و اعمال فرزندان دردوره نوجوانی

• آیا برنامه های والدین شامل افزایش اطلاعات والدین وفرزندان آنها درباره مواد مخدر می باشد؟

• آیا برنامه‌ها به منظور تقویت عوامل حفاظت کننده، بر خانواده های دارای فرزند مهدکودکی تا سال آخر دبیرستان، تکیه دارد؟

• آیا برنامه ها شامل دسترسی خانواده های درمعرض خطر به مراکز مشاوره ای است ؟

 

چگونه صاحب نظران مسایل اجتماعی می توانند جامعه را به فعالیت و اجرای برنامه های پیشگیری ترغیب کنند؟

تشکیل یک ائتلاف اجتماعی از افراد کلیدی سازمان های دولتی و خصوصی می تواند انگیزه وتوان لازم را برای فعالیت به وجود آورد. این ائتلاف می تواند گردهمایی های سراسری برگزار کند، برنامه ای را برای آموزش عمومی تهیه کند و از افراد خیر در جهت تدارک خط مشی جامع پیشگیری کمک بگیرد.

پژوهش ها حاکی از آن است که استفاده از رسانه های گروهی برای افزایش میزا ن ‌آگاهی عمومی درباره اهمیت مسئله مواد مخدر درجامعه
اهمیت به سزایی دارد. استفاده از صاحب نظران و داده های بومی ومنطقه ای در اثبات این که مسئله مواد مخدر واقعی است و نیاز به اقدام فوری دارد، ‌نقش بسیار مهمی دارد.

 

چگونه برنامه ریزان می توانند از همسو بودن روش های پیشگیری با نیازهای جامعه اطمینان یابند؟

زمانی که جامعه از مشکل مواد مطلع می شود،‌ ضروری است تا گروه های اجتماعی برنامه جامعی را تدوین کنند که میان برنامه های پیشگیری ونیازهای جامعه ارتباط برقرار کند. این برنامه باید شامل موارد زیر باشد:‌

• ارزیابی مشکل مواد در سطح جامعه

• مشخص نمودن مهم ترین عوامل خطری که می توان با آنها روبرو شد ودرعین حال مشخص نمودن عوامل حفاظت کننده ای که

می توان آنها را تقویت نمود.

• مشخص نمودن منابع و امکانات به منظور برنامه ریزی ها واجراهای آتی برنامه

• مشخص نمودن افراد وبرنامه های کلیدی ای که باید در برنامه پیشگیری مشارکت داده شوند.

بخشی از برنامه نیز باید درمورد حمایت از برنامه هایی که ازقبل درجریان بوده اند، تصمیم گیری کند. مثلا تشدید اعمال قوانین، ‌وضع سیاست های جدید درمورد سیگار، ‌برنامه های مدارس که هدفشان تغییر نگرش است و مداخلاتی درمورد والدینی که موادمخدر مصرف می کنند.

 

چگونه یک جامعه می تواند یک برنامه نمونه و نویدبخش را برگزیند و آن را به شکلی مناسب به کار برد؟

با توجه به این که هرجامعه ای ویژگی های منفردی دارد که به منظور موفقیت برنامه های پیشگیری باید درنظر گرفته شوند، محققان برنامه های نمونه‌ای را تهیه کرده اند که می تواند در موقعیت ها و با جمعیت های متفاوت هماهنگ شود. هم اکنون چند برنامه نمونه (‌نظیر آموزش مهارت های زندگی، تقویت خانواده و پروژه استار) به منزله بخشی از مطالعات پژوهشی در گروه های اقلیت و محیط های شهری و روستایی اجرا می شوند. دغدغه اصلی محققان آن است که مداخلات را به گونه ای شکل

/ 1 نظر / 110 بازدید
خانم گل

با تشکر خیلی کامل و مفید بود تست مانتو هم جالب بود ولی خیلی تخصصی بود