Health Station

Mohsen Heidari : The Epidemiology student at Shahid Beheshti University of Medical Sciences and Health Services

 
بیماری دیابت
نویسنده : محسن حیدری - ساعت ۱٢:۱٠ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٢۸ دی ۱۳٩۱
 

فهرست:

تعریف بیماری دیابت

حقایقی در مورد دیابت

انواع دیابت

پیامدهای شایع دیابت

اثر اقتصادی دیابت

نحوه کاهش بار بیماری دیابت

فعالیت های WHO برای پیشگیری و کنترل دیابت

توزیع جغرافیایی جهانی بیماری دیابت

شیوع دیابت در منطقه EMRO

دیابت و برآورد عوارض آن در ایران

آمار دیابت در 6 استان کشور

مطالعه ملی بار بیماری ها و آسیب ها در ایران

پیشنهادات

منابع


 تعریف بیماری دیابت

 

v دیابت ازجمله بیماری های متابولیک بوده و یک اختلال چندعاملی است که با افزایش مزمن قند خون یا هیپرگلیسمی (طبق معیارهای تشخیصی ) مشخص می شود و ناشی از اختلال در ترشح یا عمل انسولین و یا هر دوی آنها است
vروش ایجاد:
ü عدم تولید انسولین به حد کافی توسط پانکراس
ü ناتوانی بدن در استفاده درست از انسولین تولید شده

 

vآسیب جدی به بسیاری از سیستم های بدن به ویژه اعصاب و عروق خونی در طول زمان در اثر افزایش قند خون(هایپر گلایسمیا)

 

 
 
 
 
 

 

حقایقی درمورد دیابت

vطبق آمار به دست آمده:
üابتلای بیش از  220 میلیون نفر در سراسر دنیا به دیابت
üفوت 1/1 میلیون نفر در اثر دیابت در سال 2005
üوقوع حدود 80% از مر گ های ناشی از دیابت در کشورهای کم درآمد یا با درآمد متوسط
üوقوع حدود نیمی از مرگ های ناشی از دیابت در افراد کم تر از 18 سال (55% آن در زنان)
üدو برابر شدن مرگ های ناشی از دیابت بین سال های 2005 و 2030 طبق اعلام WHO
üپیشگیری از دیابت یا به تأخیر انداختن بروز آن در اثر رژیم غذایی سالم؛ فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن بدن در حد مطلوب و پرهیز از استعمال دخانیات
üبراساس نتایج طرح که طی سال های 1378 لغایت 1381 به صورت آزمایشی به اجرا درآمد، بیش از 15 % مردان و 33 % زنان درمعرض خطر بودند، و شیوع دیابت در مناطق روستایی 2% و در مناطق شهری بیش از دوبرابر آن یعنی 5% بود .

 

 
 
 
 
 

 

•حقایقی درمورد دیابت
 
•زنان دوبرابر مردان مبتلا به دیابت و دوبرابر بیش از مردان از بیماری خود بی اطلاع بودند
 

 

شیوع دیابت

• جمعیت بالغین جهان(بالای 20 سال ) طی سال های 1995-2025 میلادی در حدود 64 % افزایش می یابد و پیش بینی می شود که شیوع دیابت نیز از 4% در سال 1995 به 5% در سال 2025 برسد .
•طی این مدت جمعیت افراد مبتلا به دیابت 122 % افزایش خواهدیافت .
•تعداد بیماران در کشورهای توسعه یافته با 42 % افزایش از 51 میلیون نفر به 72 میلیون نفر می رسد، اما در کشورهای در حال توسعه با 170 % افزایش، تعداد بیماران از 84 میلیون نفر به 228 میلیون نفر خواهدرسید..

 

مرگ و میر ناشی از دیابت

•در گذشته مرگ های منسوب به دیابت، سالانه 800,000 مورد برآورد شده بود؛ اگرچه مدت هاست مشخص شده که این برآورد بسیار کمتر از میزان واقعی است .
•برآورد معقول تر بیانگر آن است که سالانه 4,000,000 مرگ ناشی از این بیماری در جهان رخ می دهد . به این ترتیب دیابت عامل 9% کل مرگ های جهان است
•بسیاری از مرگ های منسوب به دیابت ناشی از عوارض قلبی عروقی است .
•مرگ های ناشی از دیابت زودهنگام است و زمانی اتفاق می افتد که بیماران ازنظر اقتصادی در جامعه فعال هستند.

 

هزینه های دیابت

• براساس مطالعات به عمل آمده در هندوستان، چنانچه در یک خانواده ی کم درآمد هندی یک فرد بزرگسال مبتلا به دیابت در آن زندگی کند، معادل 25 % از کل درآمد خانواده به مراقبت دیابت اختصاص می یابد .
•در یک خانواده ی آمریکایی که یک کودک مبتلا به دیابت دارند، 10 % درآمد خانواده به کنترل دیابت اختصاص می یابد
v کل هزینه ی مراقبت های بهداشتی یک فرد مبتلا به دیابت در ایالات متحده دو تا سه برابر بیش از کسانی است که به این بیماری مبتلا نیستند
v بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت 16 % مخارج بیمارستانی مربوط به افراد مبتلا به دیابت بوده است.
vهزینه های دیابت فقط مخارج مالی نیستند . هزینه های نامحسوس همچون درد، اضطراب، ناراحتی، سردرد و به طورعمده کاهش کیفیت زندگی است که به طور کلی در زندگی مبتلایان و  انواده ی آنها تأثیرگذار بوده و تقریباًُ غیرقابل محاسبه است.

 

هزینه های مستقیم دیابت

v هزینه های مستقیم بیماران و خانواده ی آنها عبارتند از : مراقبت های طبی، داروها، انسولین و دیگر ملزومات.
v همچنین بیماران ممکن است متحمل برخی هزینه های مشخص دیگر ازقبیل افزایش حق بیمه ی اتومبیل، عمر و خدمات درمانی شوند .
v در اکثر کشورها پرهزینه ترین موارد در درمان دیابت، مخارج بیمارستانی، عوارض دیررس دیابت نظیر حمله های قلبی و نارسایی کلیه و مشکلات ناشی از پای دیابتی است.
vهزینه های مستقیم دیابت 2/5 تا 15% کل بودجه ی بهداشتی را شامل می شود.

 

هزینه های غیر مستقیم دیابت

v بیماری، غیبت، ناتوانی و زمین گیری، بازنشستگی پیش از موعد و یا مرگ زودهنگام موجب افت بازدهی و ازبین رفتن بهره وری می شود
vمجموع برآورد هزینه های غیرمستقیم دیابت در 25 کشور آمریکای لاتین بیان گر آن است که این مخارج 5 برابر هزینه های مستقیم مراقبت های بهداشتی دیابت است .
v علت این وضعیت شاید به دلیل محدودیت دسترسی به خدمات مراقبتی با کیفیت بالا، میزان بالای بروز عوارض، ناتوانی و مرگ ومیر زودرس باشد.
vشکلات ناشی از کاهش درآمد خانوار نیز مزید بر علت خواهد بود.

 

هزینه های نامحسوس دیابت

v درد، اضطراب، ناراحتی و عوامل دیگری که کیفیت زندگی را کاهش می دهند، هزینه های نامحسوس نامیده می شوند که بسیار سنگین هستند بود.
vارتباطات شخصی، تحرک و آسایش افراد به طور منفی تحت تأثیر قرارمی گیر ند. به علاوه درمان دیابت و به خصوص تزریق انسولین و خودپایش ی ناراحت کننده، وقت گیر و رنج آور است.

 

انواع دیابت

 

1- دیابت تیپ 1 (وابسته به انسولین؛ دیابت جوانی یا کودکی) با تولید ناکافی انسولین و نیاز به استفاده روزانه از انسولین

üعلایم: افزایش ادرار (پلی اوریا)، تشنگی(پلی دیپسیا)، گرسنگی دایمی، کاهش وزن، تغییرات بینایی و خستگی (احتمال بروز ناگهانی این علایم )

 

 

 

 
 

 

 

انواع دیابت

 

2- دیایت تیپ 2 (غیر وابسته به انسولین یا دیابت بزرگسالی) ناشی از استفاده نامناسب بدن از انسولین

ü 90% دیابت در سرتاسر جهان
üاساساً در اثر افزایش وزن بدن و عدم فعالیت بدنی
üتا این اواخر، فقط در بزرگسالان
üاحتمال شباهت علایم به علایم دیابت تیپ 1
üاغلب کمتر علامت دارند و امکان تشخیص بیماری چندین سال پس از آغاز
 

 

 

انواع دیابت

 
v دیابت حاملگی ناشی از افزایش قند خون با بروز یا اولین تشخیص آن در دوران بارداری
vعلایم دیابت بارداری شبیه به دیابت تیپ 2
vتشخیص اغلب طی غربالگری های پیش از زایمان نه در اثر گزارش علایم 

 

 

 

 

انواع دیابت

 
v در سال 1995 ، کمیته ی کارشناسی بین المللی تحت حمایت انجمن دیابت آمریکا دیابت را تقسیم بندی کرد:
v

 

انواع دیابت

 
v اختلال تحمل گلوکز (Impaired Glucose Tolerance,IGT) وضعیتی است که فرد نه مبتلا به دیابت و نه سالم است . اغلب افراد با IGT در طول روز قند پلاسمای طبیعی دارند و می توانند هموگلوبین گلیکوزیله طبیعی یا نزدیک به طبیعی داشته باشند . این افراد اغلب درپی مصرف میزان خاصی از گلوکز که در آزمایش استاندارد گلوکز خوراکی Oral Glucose Tolerance Test OGTT) تعیین شده است، قند بالای پلاسما خواهند داشت.

 

دیابت 1

 
v در ابتدا اغلب در اثر یک پدیده ی اتوایمیون سلول های بتا پانکراس به صورت مزمن تخریب می شوند و این پدیده را با یافتن آنتی بادی های ضد سلول های جزیره ای می توان نشان داد .

 

دیابت 2

 
v دیابت نوع 2 به طور کامل متفاوت از نوع 1 بوده و شایع ترین نوع دی ابت است . بیش از 90 % کل افراد مبتلا به دیابت در سراسر جهان مبتلا به این نوع دیابت هستند.
vاغلب بیماران این نوع دیابت چاق هستند و بیمارانی هم که طبق معیار تعیین شده چاق نباشند، در محدوده ی شکم تجمع چربی دارند.
vافراد غیرچاق نسبت به انسولین مقاوم هستند و در حالت معمولی کمبود نسبی انسولین نیز دارند .
v اغلب افراد با این نوع دیابت در تمام طول زندگی خود نیاز به درمان با انسولین پیدانمی کنند (سالانه %1-%2 افراد مبتلا به دیابت نوع 2 برای کنترل بهتر سطح قند خون به درمان با انسولین نیاز پیدامی کنند).

 

دیابت حاملگی

 
v هر اندازه از عدم تحمل گلوکز که برای اولین بار طی دوران حاملگی به وجود آمده یا مشخص شود، دیابت حاملگی نامیده می شود.
v تشخیص بالینی GDM بسیار مهم بوده و درمان آن شامل رژیم غذایی و درصورت لزوم تزریق انسولین ومراقبت جنین قبل از زایمان است تا بتوان عوارض آن را که شامل مرگ، آسیب های جنینی، آسیب های حین زایمان و عوارض در مادر مثل افزایش تعداد سزارین و فشار خون مزمن است کاهش داد . در اغلب زنان بعد از زایمان وضعیت تنظیم گلوکز خون به حد طبیعی بازمی گردد.
vاما، این افراد باید 6 هفته بعد از ختم حاملگی دوباره معاینه شده و طبق تعریف دیابت و براساس میزان قند خون ارزیابی شوند.
vزنان بارداری که کمتر از 25 سال سن دارند، با وزن طبیعی و بدون سابقه ی دیابت در خانواده ی درجه یک(پدر، مادر، خواهر یا برادر)، کمتر درمعرض خطر ابتلا به دیابت حاملگی هستند.

 

دیابت حاملگی

 
v

 

عوامل ابتلا به دیابت نوع 2

v تاکنون علت خاصی برای ابتلا به دیابت نوع 2 پیدا نشده است . دیابت نوع 2 یک بیماری چندعاملی
vاست و دو عامل زیر در ایجاد آن دخیل هستند:
v1. استعداد ژنتیکی(سابقه ی ابتلا به دیابت در افراد درجه یک خانواده یعنی پدر، مادر، برادر یا خواهر).
vعلت ژنتیکی بودن این نوع دیابت پیچیده می باشد و هنوز به خوبی مشخص نشده است.
v2. عوامل محیطی که شامل:
v– عدم تحرک بدنی
vتغذیه ی نامناسب
vچاقی و نمایه توده بدنی BMI و توزیع چربی در اطراف کمر و باسن

 

عوامل ابتلا به دیابت نوع 2

v مطالعات نشان میدهند عوامل زیر مستعد کننده فرد به ابتلا به دیابت نوع دوم است.:
vتمام افراد دارای 45 سال یا بیشتر
v2. افراد با سن کمتر از 45 سال که دارای عوامل زیر هستند:
v چاقی BMI مساوی یا بیشتر از 30
v سابقه ی ابتلا به دیابت در افراد درجه یک خانواده(پدر، مادر، خواهر یا برادر)
vفشار خون مساوی یا بیشتر از 140/90
v سابقه ی دیابت حاملگی
v تولد نوزاد با وزن بیش از 4 کیلو گرم
vلیپوپروتئین با دانسیته بالا  (HDL) مساوی یا کمتر از 35 میلی گرم
v تری گلیسیرید مساوی یا بیشتر از 250 میلی گرم در دسی لیتر
 

 

معیارهای تشخیص سازمان جهانی بهداشت

q  دو نوبت قند پلاسمای خون وریدی ناشتا مساوی یا بیشتر از 126
qیک نوبت قند پلاسمای خون وریدی 2 ساعت بعد از نوشیدن محلول گلوکز که حاوی 75 گرم گلوکز منوهیدرات است مساوی یا بیشتر از 200
qدر افرادی که علائم بالینی دارند، قند پلاسما ی خون وریدی در هر زمان از طول روز بدون نیاز به ناشتابودن در دو نوبت مساوی یا بیشتر از 200
q قند پلاسمای خون وریدی 2 ساعت بعد از مصرف   75 گرم گلوکز 140-199
 
q

 

معیارهای تشخیص انجمن دیابت آمریکا

q  

 

معیارهای تشخیص کمیته ی کشوری دیابت

 کمیته ی کشوری دیابت با توجه به معیارهای تع یین شده از طرف سازمان های بین المللی و انجمن های علمی جهان و با درنظر گرفتن شرایط و امکانات منطقه ای ایران (اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ) معیارهای زیر را برای برنامه ی کشوری پیشگیری و کنترل دیابت تعیین و تصویب کرده است.

q

 

معیارهای تشخیص کمیته ی کشوری دیابت

 

 

معیارهای تشخیص کمیته ی کشوری دیابت

 

 

پیشگیری و کنترل دیابت

در سال 1989 و در چهل ودومین مجمع جهانی بهداشت که 32 کشور از مناطق ششگانه ی سازمان جهانی بهداشت در آن شرکت داشتند، با توجه به احساس نیاز به اقدام، برنامه ای تحت عنوان ” پیشگیری و کنترل دیابت ملیتوس“.

üاصلاح شیوه های زندگی (رژیم غذایی مناسب و افزایش فعالیت و کاهش منطقی وزن )، همراه با یک برنامه ی آموزشی مداوم در یک دوره ی زمانی 6 ساله، باعث کاهش ابتلا به دیابت در 3/ 2 موارد شده است .
üاین برنامه ها باید در فقیرترین مناطق جهان به خصوص مناطقی که ازنظر منابع مالی محدود هستند به اجرا درآید
üپیشگیری ثانویه شامل جستجوی زودهنگام و به موقع (غربالگری)، پیشگیری از عوارض و درمان (بیماریابی) است. غربالگری و بیماریابی به موقع موجب ارتقای کیفی زندگی شده و در کاهش هزینه ها مؤثر است. به خصوص از تعداد موارد بستری در بیمارستان کاسته می شود.
 

 

 

 

 

پیشگیری و کنترل دیابت

üیکی دیگر از راهکارهای مؤثر و اقتصادی، پیشگیری از زخم شدن پاها (پای دیابتی )، قطع پا و اندام های دیگر است . مراقبت صحیح از پاها از تعداد موارد بستری در بیمارستان، مدت زمان بستری شدن و نیز نیاز به قطع عضو تا 50 % می کاهد.
ü اقدام هایی که جهت کاهش مصرف دخانیات به عمل آمده است به کنترل دیابت نیز کمک می کند. استعمال دخانیات (سیگار) با کنترل ضعیف قند خون ارتباط مستقیم داشته و موجب افزایش فشار خون و بروز بیماری های قلبی در افراد مبتلا به دیابت سیگاری نسبت به بیماران غیرسیگاری می شود.

 

 

 

 

پیشگیری و کنترل دیابت

• غربالگری با هدف کشف دیابت نوع 2، استراتژی اصلی اکثر برنامه های کنترل دیابت است.
q عامل دیابت نوع 1 اتوایمیون است و غربالگری و تشخیص زودرس این نوع دیابت به جز در بعضی از جوامع توصیه و انجام نمی شود؛ زیرا شیوع این بیماری بسیار کم است . علائم آن به سرعت ظاهرشده و آشکار است و مهم تر از همه، تا به امروز راه حلی برای پیشگیری و به تأخیر انداختن بروز بیماری یافت نشده است و چنین اقدام هایی تنها در مرحله ی تحقیق قراردارد.

 

علل پیشگیری درمان و کنترل دیابت نوع دوم

• در دیابت نوع 2 هیپرگلیسمی به تدریج پیشرفت می کند و در افراد مبتلا اغلب بدون علامت بوده و درصورت وجود، علائم آن خفیف است
•در هر مقطع زمانی تقریباً 50 % افراد مبتلا به دیابت از بیماری خود بی اطلاع بوده و بیماری آنها تشخیص داده نشده است
•در این دوران بی علامتی و اختلال متابولیک ناشی از بالابودن گلوکز پلاسما وجوددارد که این افراد را درمعرض خطر عوارض ماکروواسکولر (بیماری های قلبی عرو قی) قرارمی دهد
q مطالعات مختلف ثابت شده است که با شناسایی به موقع و مراقبت صحیح دیابت می توان از عوارض حاد و مزمن آن پیشگیری کرده، یا بروز آن را به تعویق انداخت

 

دیابت در ایران

qشیوع دیابت در کل جمعیت 2-3 % و در افراد بالای 30 سال 7% براورد شده است.
qدر مطالعه در اصفهان در سال 75 شیوع عوارض در بین افراد مبتلا به دیابت مطابق ذیل بوده است:
q%34 بیماری ایسکمیک قلبی
q%50 هیپرتانسیون
q%12 نارسایی قلبی
q%44 رتینوپاتی
q%5 کاتاراکت
q 10% نفروپاتی
q 72% نوروپاتی
q60% افسردگی

 

دیابت در ایران

qدر مطالعه در اصفهان در سال 75 شیوع عوارض در بین افراد مبتلا به دیابت مطابق ذیل بوده است:
q 2درصد پای دیابتی
q %37 هیپرکلسترولمی
q%37 هیپرتری گلیسریدمی

 

هزینه دیابت در ایران

q به طوری که در سال 1375 هزینه های جاری مراقبت و ناتوانی دیابت سالانه متجاوز از 700 میلیارد ریال (معادل 233 میلیون دلار ) براساس قیمت، هر دلار 3000 ریال در سال 1375 بوده است و چنین برآوردمی شود که حدود 100,000 مرگ به علت دیابت در سال 1381 به وقوع پیوسته است.

 

پیامدهای شایع دیابت

vاز علل نارسایی کلیه
üفوت 10 تا 20 درصد افراد دیابتی در اثر نارسایی کلیه

 

vخطر کلی مرگ در بین افراد دیابتی حداقل دو برابر خطر مرگ در بین همتایان غیر دیابتی آنان

 

vنوروپاتی دیابتی در اثر وارد آمدن آسیب به اعصاب
üدر بیش از 50% افراد مبتلا به دیابت
üمشکلات مختلف در اثر ابتلا به نوروپاتی دیابتی
ü علایم شایع عبارتند از: گزگزشدن، درد، بی حسی، یا احساس ضعف در پا و دست ها 

 

 

اثر اقتصادی دیابت

 
vوارد آوردن اثر اقتصادی قابل توجه بر افراد، خاانواده ها ، سیستم سلامت و کشور توسط دیابت و عوارض آن
 
vWHO : از دست دادن حدود 558 بیلیون دلار از درآمد ملی چین  در فاصله سال های 2006 تا 2015 به دلیل بیماری قلبی، سکته و دیابت

Costs Continue to Increase (U.S.)

 

پیشگیری و کنترل دیابت در ایران

q پس از افتتاح اداره ی کل مبارزه با بیماری های غیرواگیر در سال 1370 ، گروه پیشگیری از بیماری های متابولیک و تغذیه، طرح پیشگیری و کنترل دیابت را تدوین و ارائه نمود . این طرح با هدف کلی پیشگیری و کنترل دیابت و اهداف اختصاصی زیر به مرحله ی اجرا گذاشته شد:
q1. تعیین میزان شیوع دیابت
q2. شناسایی افراد مستعد مبتلا به دیابت
q3. حفظ و ارتقای سطح سلامتی افراد مبتلا به دیابت
q4. کاهش مرگ ومیر ناشی از عوارض دیابت

 

پیشگیری و کنترل دیابت در ایران

q پس از تجزیه و تحلیل اطلاعات حاصل از اجرای طرح فوق بنا به    دلا یل زیر تصمیم گرفته شد تا انجام اصلاحات ضروری در نحوه ی اجرای طرح از گسترش و ادغام آن در شبکه خودداری شود:
q غیراستانداردبودن روش انجام غربالگری(به علت استانداردنبودن آزمایش با نوار آزمایش قند خون)
q هزینه ی زیاد انجام طرح برای هر مورد غربالگری و بیماریابی
q عدم تجهیز کافی سیستم شبکه برای اجرای طرح
q شیوع کم دیابت در مناطق روستایی

 

تشکیل کمیته ی کشوری دیابت

q در تابستان سال 1375 کمیته ی کشوری دیابت تشکیل شد و جلسه های کمیته ی کشوری دیابت از مهرماه همان سال برگزار شد.
qجلسه های کمیته ی کشوری به طور منظم برگزار و طی این جلسه ها، طرحی با هدف کلی پیشگیری از بیماری و کنترل عوارض دیابت ارائه شد.
qاهداف ویژه ی این طرح در سه سطح پیشگیری به شرح زیر:
q1. آموزش بهداشت عمومی
q2. تعیین افراد درمعرض خطر
q3. بیماریابی دیابت نوع 2
q4. بالابردن آگاه ی کارکنان بهداشتی
q5. کنترل دقیق و سریع بیماری
q6. جلوگیری از پیدایش عوارض
q7. محدودیت و ترک استعمال دخانیات
q8. کنترل چربی های خون و فشار خون

 

روش انجام غربالگری و بیماریابی در طرح آزمایشی پیشگیری و کنترل دیابت 78-82

سطح اول

بهورز یا کاردان پایگاه بهداشتی اسامی افراد بالای 30 سال و تمام خانم های باردار را از پرونده ی خانوار و دفتر مراقبت زنان باردار استخراج کرده و در فرم غربالگری درج می نماید و از افراد فوق دعوت می کند تا به خانه ی بهداشت یا پایگاه های بهداشتی مراجعه کنند.

qهر یک از موارد حاملگی، بیش از دو نوبت سقط بدون دلیل یا مرده زایی، تولد نوزاد با وزن بیش از چهار کیلوگرم در خانم ها و یا ابتلا به فشار خون بالا، چاقی، وجود علائم کلاسیک بیماری (پرخوری، پرنوشی و پرادراری )، سابقه ی خانوادگی مثبت (ابتلای پدر، مادر، خواهر و برادر ) در خانم ها و آقایان به معنی آن بود که فرد غربالگری شونده درمعرض خطر بوده و در غیر این صورت اگر هیچ علامتی نداشت 3 سال بعد دوباره غربالگری می شد.

 

 

روش انجام غربالگری و بیماریابی در طرح آزمایشی پیشگیری و کنترل دیابت 78-82

سطح دوم

افراد درمعرض خطر به تیم دیابت ارجاع می شدند تا تحت آزمایش غربالگری FSB قرارگیرند. تفسیر نتایج آزمایش به شرح زیر بوده است:

دو نوبت قند خون ناشتای  (FBS) بیش از 126 میلی گرم یا یک نوبت قند خون بیش از 200 میلی گرم دو ساعت پس از مصرف 75 گرم گلوکز ابتلا به دیابت را تایید می کند. در غیر اینصورت فرد بطور سالانه غربالگری می شد  

 

روش انجام غربالگری و بیماریابی در طرح آزمایشی پیشگیری و کنترل دیابت 78-82

سطح سوم

qبیماران در واحد دیابت توسط متخصصان داخلی یا غدد، پرستار و کارشناس تغذیه معا ینه می شدند و نوع رژیم غذایی، چگونگی و میزان فعالیت جسمانی و رژیم دارویی آنها مشخص می شد . درصورت ابتلا به عوارض دیررس، متخصص مربوط نیز بیمار را معاینه کرده و پروتکل درمانی را تعیین می کرد.

 

ارزشیابی طرح آزمایشی دیابت و نتایج آن

q در طول سال 1381 به منظور اجرای طرح پیشگیری و کنترل دیابت نوع 2 در سطح کشور، طرح ارزشیابی و پایش برنامه ی دیابت در شش دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، شهیدبهشتی، زنجان، کرمان، گلستان و آذربایجان غربی به اجرا درآمد.
q در هر یک از 6 دانشگاهی که برای ارزیابی وضعیت اجرای طرح دیابت انتخاب شده بودند، یک شهرستان انتخاب شد و در هر شهرستان یک مرکز بهداشتی درمانی روستایی و یک مرکز شهری به طور اتفاقی جهت ارزشیابی تعیین شد
q تا آخر دی ماه 1381 شیوع کلی دیابت در مناطق پایلوت 3% بوده، ولی میزان شیوع در دانشگاه ها با یکدیگر تفاوت بسیاری داشته است.

 

ارزشیابی طرح آزمایشی دیابت و نتایج آن

q وضعیت شیوع دیابت در کشور ما نیز همانند بسیاری از کشورهای دیگر جهان است. به عنوان مثال می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
q شیوع دیابت در مناطق شهری دو برابر مناطق روستایی است.
q هرچه شهرها بزرگتر و صنعتی تر باشند شیوع این بیماری نیز بیشتر است.
q زنان دو برابر بیش از مردان درمعرض خطر ابتلا به دیابت هستند و عمده ترین علامت خطر در زنان چاقی است.
q– زنان دو برابر مردان مبتلا به دیابت هستند (اگرچه مشارکت و همکاری مردان در غربالگری کمتر از زنان بوده است).
q  زنان، نزدیک به دو برابر بیش از مردان از بیماری خود بی اطلاع هستند.
q نزدیک به نیمی از بیماران ساکن در شهرها و روستاها از بیماری خود بی اطلاع هستند.

 

ادغام برنامه ی پیشگیری و کنترل دیابت در نظام سلامت کشور

q با توجه به آن که ابتلا به دیابت تا اندازه ی زیادی وابسته به شیوه ی زندگی بوده و شیوه ی زندگی در شهرها و روستاها(غیر از شهر تهران و حومه ی آن و چند شهر بزرگ کشور ) متفاوت است، طرح دیابت نیز در مناطق روستایی و شهری با اندکی تفاوت در نحوه ی اجرا ادغام خواهدشد، اما چهارچوب اصلی آن یکی است.
 

برنامه ی کشوری پیشگیری و کنترل دیابت نوع 2

 

هدف کلی

پیشگیری و کنترل دیابت و عوارض ناشی از آن

اهداف اختصاصی

1. پیشگیری اولیه

 کاهش بروز و شیوع دیابت نوع 2 در افراد پره دیابتی(مبتلایان به IFG،IGT).

استراتژی

- تغییر و اصلاح شیوه ی زندگی افراد درمعرض خطر و پره دیابتی

– شناسایی افراد درمعرض خطر ابتلا به دیابت و سندرم متابولیک طبق دستورالعمل

– پیگیری و مراقبت از افراد درمعرض خطر طبق دستورالعمل

– افزایش آگاهی و درک نسبت به عوامل مس تعد کننده ی ابتلا به دیابت و مضرات آنها و نحوه ی

پیشگیری و کنترل دیابت و عوارض آن در افراد درمعرض خطر، مسئولان، کارکنان سیستم

سلامت(بهداشت و درمان) و تمام افراد جامعه.

 

2. پیشگیری ثانویه

پیشگیری، کاهش و تأخیر در بروز عوارض کوتاه مدت و درازمدت د یابت(یعنی تغییر در سیر

طبیعی بیماری و توقف پیشرفت آن).

استراتژی

– تشخیص زودرس بیماری توسط غربالگری افراد در معرض خطر و زنان باردار و شناسایی

افراد مبتلا به دیابت نوع 2 طبق دستورالعمل

– مراقبت و درمان سریع و مناسب بیماران شناسایی شده به منظور کنترل بیم اری و جلوگیری از

پیشرفت آن طبق دستورالعمل

– افزایش آگاهی و درک از دیابت و عوارض آن و نحوه ی کنترل بیماری و پیشگیری از عوارض، درمان

و هدف درمان در افراد مبتلا به دیابت و خانواده ی آنها، جامعه و کارکنان بهداشتی درمانی

- افزایش آگاهی و درک از مفهوم سایر عوامل خطر بیماری های قلبی عروقی، زیان آنها و نحوه ی کنترل و پیشگیری از این عوامل مانند : مصرف دخانیات، فشار خون بالا، چربی خون بالا، تحرک کم و چاقی در افراد مبتلا به دیابت، خانواده ی آنها و کارکنان بهداشتی درمانی.

 

3. پیشگیری ثالثیه

کاهش یا تأخیر در برو ز معلولیت، ناتوانی ها، مرگ ناشی از عوارض دیابت و کاهش سال های ازدست رفته ی عمر افراد مبتلا به دیابت.

استراتژی

– غربالگری مبتلایان به دیابت نوع 2 ازنظر تشخیص زودرس و به موقع عوارض چشمی، کلیه،

عصبی، قلبی عروقی و شناسایی عوارض مذکور در مراحل اولیه طبق دستورالعمل

– درمان به موقع عوارض طبق دستورالعمل

– پیشگیری و مراقبت مستمر بیماران طبق دستورالعمل

بازده نهایی برنامه

1. کاهش هزینه های اقتصادی

2. کاهش ناتوانی ها

3. کاهش مرگ ومیر

4. افزایش طول عمر مفید

 

استراتژی های کلی

1. تعیین حداقل استاندارد بهداشتی درمانی برای کنترل و مراقبت دیابت و امکانات مورد نیاز

2. کم ک به تأمین حداقل استاندارد بهداشتی درمانی

3. کمک به تهیه و بهبود استاندارد و تجهیزات آزمایشگاهی مورد نیاز در مراکز بهداشتی درمانی

4. کمک به توسعه ی آزمایشگاه های مرجع(رفرانس) برای کنترل کیفی آزمون های مربوط به دیابت

5. کمک به تأمین داروها، وسایل و مواد مورد نیاز برای کنترل، پایش و خودپایشی دیابت

6. جلب حمایت سیاستگزاران و منابع مالی

7. کمک برای بیمه کردن افراد مبتلا به دیابت

8. پشتیبانی از تحقیقات در زمینه ی دیابت

9. انجام غربالگری برای کارمندان و اصناف توسط سازمان های دولتی و غیردولتی در نقاط شهری

10 . انجام غربالگری به طور غیرفعال ازطریق اطلاع رسانی و افزایش آگاهی مردم در روزها و مکان های خاص

 

الگوریتم تشکیلاتی کنترل و پیشگیری از دیابت

 

اعضای کمیته ی مشورتی دیابت در دانشگاه(استان)، اعضای اصلی:

رئیس دانشگاه، معاون بهداشتی، معاون درمان، معاون دارو و غذا ، مدیر گروه مبارزه با بیماری ها، کارشناس مسئول مبارزه با بیماری های غیرواگیر، کارشناسان برنامه ی دیابت، کارشناس مسئول شبکه و کارشناس مسئول بهورزی.

حسب مورد:

معاون پژوهشی، مدیر گروه پرستاری، کارشناس مسئول آموزش بهداشت، کارکنان درمانی مرکز دیابت (پزشک

متخصص(هماهنگ کننده ی علمی  اجرایی طرح دیابت)، پرستار، کارشناس تغذیه)، مسئول امور آزمایشگاه ها.

 

الگوریتم نمای روند تشخیصی دیابت

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

.1سطح اول

مجریان: بهورز و کاردان پایگاه بهداشت به کمک رابطان بهداشتی

2. مکان: خانه ی بهداشت در روستا، پایگاه بهداشت در شهر

3. وظایف:

– شناسایی افراد درمعرض خطر ابتلا به دیابت(طبق متن آموزشی و دستورالعمل)

– ارجاع افراد درمعرض خطر به پزشک تیم دیابت به منظور تشخیص بیماری

– پیگیری و مراقبت سالانه ی افراد پره دیابتی طبق دستورالعمل

– پیگیری و مراقب ت از افراد مبتلا به دیابت هر ماه طبق دستورالعمل

– آموزش افراد درمعرض خطر، بیماران و عموم مردم

– ثبت و گزارش اطلاعات به مرکز بهداشتی درمانی

– غربالگری کل جامعه واجد شرایط غربالگری هر سه سال یک بار طبق دستورالعمل

4. حداقل استاندارد مراقبت بهداشتی درمانی دیابت:

وسایل مورد نیاز: فشارسنج و گوشی، ترازو، قدسنج یا متر، نمودار نمایه توده ی بدنی

-  حداقل یک نسخه از متن آموزشی و دستورالعمل های بهورزی یا کاردان پایگاه باید در محل

کار آنها(خانه ی بهداشت یا پایگاه بهداشت) وجود داشته باشد

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

2. سطح دوم(تیم دیابت)

1. مجریان: پزشک عمومی و کاردان

2. مکان: مرکز بهداشتی درمانی روستایی و شهری

3. وظایف:

– بیماریابی افراد غربالگری شده توسط انجام آزمایش بیماریابی طبق دستورالعمل

– درمان افراد مبتلا به دیابت طبق دستورالعمل

– مراقبت و پیگیری افراد مبتلا به دیابت طبق دستورالعمل

– شناسایی سریع و به موقع عوارض بیماری طبق دستورالعمل

– ارجاع به سطح سوم(واحد دیابت) طبق دستورالعمل

– آموزش به بیماران و عموم مردم

– ثبت و گزارش اطلاعات به مرکز بهداشت شهرستان

– ارائه ی پس خوراند به سطح پایین تر

4. حداقل استاندارد مراقبت بهداشتی درمانی دیابت:

– وسایل مورد نیاز:

(قابل قبول: فشارسنج و گوشی، ترازو و قدسنج یا متر، نمودار نمایه توده ی بدنی

• مطلوب: دستگاه الکتروکاردیوگرام، افتالموسکوپ، مجموعه وسایل معاینه های عصبی ماننددیاپازون

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

.1امکانات دارویی مورد نیاز:
.2• قابل قبول: سرنگ انسولین، گلوکز هیپرتونیک، انسولین، داروهای خوراکی کاهنده ی قند خون
.3• مطلوب: گلوکاگون
.4– امکانات آزمایشگاهی مورد نیاز:
.5• قابل قبول : قند خون ناشتا، کامل ادرار ازنظر وجود قند و کتون و پروتئین، کلسترول و تری گلیسیرید
.6 مطلوب: پروتئین ادرار 24 ساعته، کراتینی، و آزمایش تحمل گلوکز  خوراکی،
.7حداقل یک نسخه از تمام متون آموزشی دیابت و دستورالعمل های بهورز، کاردان آزمایشگاه و پزشک باید در مرکز بهداشتی درمانی روستایی و شهری موجود باشد
.8تذکر: درصورت امکان می توان پزشکان عمومی مراکز بهداشتی درمانی را برای انجام معاینه ی افتالموسکوپیک ته چشم و تشخیص زودرس عوارض چشمی آموزش داد
 

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

3. سطح سوم(واحد دیابت)

1. مسئولان:

– ریاست شبکه ی به داشت شهرستان یا معاون درمان دانشکده ی علوم پزشکی و

خدمات بهداشتی درمانی

– مسئولان درمان شهرستان

– ریاست مرکز بهداشت شهرستان

– مسئولان دارو و غذا

– رئیس بیمارستان محل استقرار واحد دیابت

2. مجریان(واحد دیابت):

– ریاست واحد دیابت برعهده ی پزشک متخصص واحد و مدیریت آن با پرستار واحد است.

– پزشک فوق تخصص غدد (هماهنگ کننده علمی  اجرایی شهرستان ) درصورت عدم وجود

فوق تخصص غدد از متخصص داخلی و یا پزشک عمومی دوره دیده استفاده شود

– پرستار تمام وقت(یک نفر الزامی است)

– کارشناس تغذیه

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

3. مکان(واحد دیابت):

در ابتدای اجرای برنامه با ایجاد حداقل یک واحد دیابت در یکی از بیمارستان های شهرستان و در

مراحل بعدی، تشکیل یک واحد دیابت در یک بیمارستان تأمین اجتماعی و درنهایت تشکیل واحد

دیابت در تمام بیمارستان های شهرستان.

4. وظایف:

1.4 . وظایف رئیس شبکه ی شهرستان:

– رئیس شبکه، مسئول اجرای برنامه در سطح شهرستان در محدوده ی جغرافیایی و جمعیتی خود است

– نظارت بر حسن اجرای برنامه در سطح شهرستان

– هماهنگی برون بخشی با فرمانداری  استانداری و...

– تأمین حداقل استاندارد بهداشتی درمانی:

• کمک به تأ مین دارو، سرنگ و وسایل و تجهیزات خودمراقبتی در شهرستان ها و تهیه ی

آسان از داروخانه های شهرستان

• برنامه ریزی برای تأمین انسولین و سرنگ و دیگر داروهای لازم در تمام ایام سال

• تجهیز آزمایشگاه ها برای انجام آزمایش های مورد نیاز در برنامه

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

4. سطح چهارم(مرکز دیابت)

1. مسئولان:

– رئیس دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی

– معاون درمان

– معاون دارو و غذا

– معاون بهداشتی

– رئیس بیمارستان یا کلینیک محل استقرار مرکز تحقیقات دیابت

– رئیس مرکز تحقیقات دیابت یا(و) مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم

2. مجریان(مرکز دیابت):

– ریاست سطح چهارم برعهده ی پزشک متخصص مرکز و مدیریت آن برحسب اولویت با

پزشک عمومی دوره دیده یا کارشناس ارشد مدیریت پرستاری است که در سطح چهارم

مشغول خدمت است

پزشک فوق تخصص غدد(هماهنگ کننده ی علمی  اجرایی دانشگاه

– پرستار تمام وقت آموزش دهنده

– کارشناس تغذیه

 

سطوح کنترل و مراقبت دیابت

3. مکان(مرکز دیابت)

سطح چهارم می تواند در یک مرکز تحقیقات دیابت و یا مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم و یا بخشی

از بیمارستان آموزشی مستقر باشد.

نقاط قوت برنامه ی پیشگیری و کنترل دیابت

– وجود یک برنامه با سطح بندی مشخص و امکان ارائه ی خدمات مرتبط با بیماری در

پایین ترین سطح شبکه

– ادغام برنامه ی دیابت در نظام شبکه های بهداشتی درمانی کشور

– وجود نظام جمع آوری و گزارش اطلاعات از سطوح پایین تر به بالاتر

– امکان انجام تحقیقات جهت کنترل کیفیت و بهبود ارائه ی خدمات

- طراحی و اجرای این برنامه به نحوی است که می تواند الگویی برای سایر برنامه های پیشگیری و

کنترل بیماری های غیرواگیر باشد . درواقع برنامه ی دیابت زیرساختار ادغام بقیه ی برنامه های

کنترل بیماری های غیرواگیر است.

 

نحوه کاهش بار بیماری دیابت

1- پیشگیری

2- تشخیص و درمان

 

 

پیشگیری از دیابت

vتأثیر موازین ساده شیوه زندگی سالم در پیشگیری یا به تعویق انداختن دیابت تیپ2
vبرای کمک به پیشگیری از دیابت تیپ2 و عوارض آن، لزوم :
üرسیدن به وزن مطلوب و حفظ آن
üحداقل 30 دقیقه فعالیت بدنی منظم با شدت متوسط در بیشتر روزهای هفته (نیاز به فعالیت بیشتر برای کنترل وزن)
üرژیم غذایی سالم و مصرف روزانه بین 3 تا 5 واحد میوه و سبزی مصرف و کاهش مصرف قند و چربی های اشباع نشده
üخودداری از استعمال دخانیات به دلیل افزایش بیماری های قلبی عروقی در اثر سیگار کشیدن

 

تشخیص و درمان

vامکان تشخیص زودرس از طریق آزمایش های نه چندان گران قیمت
vدرمان دیابت شامل کاستن قند خون و سطوح سایر عوامل خطر شناخته شده آسیب وارد آورنده به عروق خونی
vلزوم ترک دخانیات برای جلوگیری از بروز عوارض

در کشورهای در حال توسعه، مداخلاتی که هم کم هزینه و هم عملی باشند عبارتند از:

کنترل قند خون متوسط. افراد مبتلا به دیابت تیپ 1 به انسولین نیاز دارند و دیابتی های تیپ 2 با داروهای خوراکی درمان می شوند اما ممکن است به انسولین نیز نیاز داشته باشند.

کنترل فشار خون

مراقبت از پا

 

 

 

مداخلات کم هزینه و عملی در کشورهای در حال توسعه:

vکنترل قند خون متوسط
vمراقبت از پا

 

سایر مداخلات کم هزینه عبارتند از:

vغربالگری برای رتینوپاتی (که موجب کوری می شود)
vکنترل چربی خون (برای تنظیم سطح کلسترول)
vغربالگری برای علایم زودرس بیماری کلیوی وابسته به دیابت
 
vلزوم حمایت این معیارها توسط یک رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم، نگهداری وزن بدن در حد مطلوب و پرهیز از استعمال دخانیات

 

 

 

üفعالیت های WHO برای پیشگیری و کنترل دیابت
vهدف WHO: برانگیختن و حمایت از اقدامات اثربخش برای مراقبت، پیشگیری و کنترل دیابت و عوارض آن به ویژه در کشورهای کم درآمد یا دارای درآمد متوسط
vبه این منظور، WHO:
üفراهم آوردن دستورالعمل های علمی برای پیشگیری از دیابت
üتهیه استانداردهایی برای مراقبت از دیابت
üفراهم کردن اطلاعاتی در مورد اپیدمی جهانی دیابت
üهمکاری با فدراسیون بین المللی دیابت در مراسم روز جهانی دیابت (14 نوامبر)
üهدایت مراقبت از دیابت و عوامل خطر آن

 

 

توزیع جغرافیایی جهانی بیماری دیابت

World wide epidemic

 

 

 

Relative Risk of Progression of  Diabetic Complications

 

تعداد تخمینی مرگ و میر قابل انتساب به دیابت و درصد مرگ و میر کلی بر اساس جنس و مناطق WHOدر سال 2030

 

تعداد مرگ و میر قابل انتساب به دیابت در افراد 40 ساله و بالاتر در سال 2000

 

تفاوت در تعداد مرگ و میر قابل انتساب به دیابت طبق بالاترین و  پایین ترین RRمرگ

 

تعداد بیماران مبتلا به دیابت در سال های 2000 و 2030

 

تعداد برآورد شده بیمارن مبتلا به دیابت در سال های 2000 و 2030

 

مرگ و میر منتسب به بیماری دیابت در سال 2004

 

شیوع دیابت بر اساس سن و جنس در سال 2000

 

تعداد بیماران مبتلا به دیابت در سال 2000 و تخمین آن در سال 2030

 

 

شیوع دیابت در منطقه EMRO

 

 

شیوع دیابت در بین بزرگسالان منطقه EMROدر سال 2006

 

شیوع دیابت در بین بزرگسالان منطقه  EMROدر سال 2006

 

دیابت و برآورد عوارض آن در ایران در سال 1382

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آمار دیابت در 6 استان کشور در سال 1382

 

 

 

 

 

 

 

مطالعه ملی بار بیماری ها و آسیب ها در ایران در سال 1382

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 

 

 

 
 

 

 

 
 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیشنهادات

در سطح ملی

1- لزوم استفاده از امکانات تشخیصی و درمانی پیشرفته و سیستم های نظارتی و مراقبتی

2- لزوم ظرفیت سازی، برنامه ریزی، تربیت نیروی انسانی آموزش دیده

3- آموزش مداوم و ارتقاء سطح آگاهی کارکنان مراکز بهداشتی-درمانی در زمینه اهمیت پیشگیری یا تشخیص زود هنگام دیابت(حتی در سطح    مراقبت های اولیه)

4-  استفاده از برنامه های آموزشی منظم و رسانه های گروهی نظیر رادیو و تلویزیون برای بالا بردن سطح آگاهی خانواده ها(تبلیغات رسانه)

5- توجه به جوان  بودن جمعیت ایران و علاقه به استفاده از مواد غذایی فست فود و برنامه ریزی برای اطلاع رسانی مناسب در این خصوص

 

 

پیشنهادات

در سطح ملی

6- ایجاد و ارزیابی سیستم مراقبت از بیماری

7- کاهش فقر به دلیل استفاده بیش از حد این گروه از مواد نشاسته ای برای رفع گرسنگی

8- لزوم اصلاح عوامل خطر بیماری های غیر واگیر مانند سیگار کشیدن، چاقی، عدم تحرک جسمانی و ...

9- انجام تحقیقات مناسب برای جمع آوری و به روز رساندن اطلاعات در زمینه شیوع و شدت دیابت در گروههای سنی و جنسی مختلف در مناطق جغرافیایی و اقتصادی مختلف

10- اتخاذ برنامه های ملی جامعه محور در مورد عادات تغذیه ای و فعالیت بدنی

 

پیشنهادات

در سطح خانواده ها

1- افزایش آگاهی و دانش خانواده ها در مورد بیماری دیابت

2- افزایش آگاهی و دانش خانواده ها در مورد پیشگیری اولیه، ثانویه و ثالثیه از بیماری دیابت

3- افزایش آگاهی و آموزش در مورد عوارض ناشی از دیابت

 

 

منابع

1- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. مطالعه بار بیماری ها و آسیب ها در ایران. سال 1386.

2-www.WHO.org

3- WHO.Diabetes Action Now.2004

4- Sarah Wild et al.Global Prevalence of Diabetes. Diabetes Care Journal,vol.27,number5.may 2004

5- WHO.Diabetes in EMRO. 2006

6- Nigel Unwin et al. The Burden of Mortality Attributable to Diabetes. Diabetes Care Journal,vol.28,number9.may 2005

7- Dr. Pezeshkian. Health in Iran Slides.2002 

 

 


 
 
 



Clock And Date onLoad and onUnload Example

اوقات شرعی

شنبه, شهریور ۴, ۱۳91