Health Station

Mohsen Heidari : The Epidemiology student at Shahid Beheshti University of Medical Sciences and Health Services

 
پیشگیری از اعتیاد به انواع مخدر
نویسنده : محسن حیدری - ساعت ۸:٢٥ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٩ شهریور ۱۳٩۱
 

پیشگیری از اعتیاد به انواع مخدر

اعتیاد به مواد یکی از معضلات بهداشتی، روانی و اجتماعی جهانامروز است. اعتیاد به داروهای مجاز و غیرمجاز در چند دهة گذشتةبسیار فراگیر شده است و حاکی از بروز یک مشکل جدی درسلامتجسمی، روانی واجتماعی است.

مبارزه با اعتیاد درجهان بر سه روش کلی مبارزه باعرضه، درمانمعتادان وفعالیت‌های پیشگیری در جهت کاهش تقاضا استوارمی‌باشد. اگرچه مبارزه باعرضة‌ موادبسیار ضروری است و بدونآنها مشکل مواد بسیار بدتر از امروز می‌بود، لیکن این تلاشمشکل سوء مصرف واعتیاد را از بین نبرده است.

دریک بازار بزرگ باتقاضای زیاد نمی‌توان حتی به میزان کم موادراکمیاب نمود یا قیمت آن را اضافه کرد. درچنین بازاری توزیعکنندگان و دلالان به قدری افزایش می‌یابند تا قیمت‌ها نسبتاًپائین باقی بمانند. در آمریکا از سال 1986 تا 1989 هزینه ای کهصرف اجرای قوانین شد دو برابر گردیده اما در همان زمان قیمتکوکائین دربازار از 100 دلار به ازای هرکدام به 75 دلار تقلیلپیدا کرد. مطالعات مختلف نشان داده اند که تا وقتی تقاضا برایمواد زیاد است عرضه را نمی‌توان خیلی پائین آورد.

از طرف دیگر رویکرد درمانی نیز با مشکلات بسیاری مواجه است. بسیاری از افرادی که برای درمان مراجعه می‌کنند دچار عوارضجسمی، روانی واجتماعی جدی شده اند که برطرف کردن آن هزینه ووقت و انرژی زیادی صرف می‌کنند و میزان موفقیت نیز نامعلوماست. به دلیل پیچیدگی مشکلات اعتیاد، ساختار درمانی پیچیده ایمورد نیاز است تا همة ابعاد زندگی و الگوی رفتار مختلف معتادانرادربرگیرد، ساختارهائی مانند درمانگاههای ویژه معتادان، مراکزسم زدائی و بازپروری، کارگاه‌های حرفه ای و جوامع درمانی.

رویکرد پیشگیری در جهان عمر کوتاه تری دارد واز سی سال پیش بهتلاش و مبارزه علیه اعتیاد اضافه شده است. بررسی‌ها نشانمی‌دهند که رویکرد پیشگیری نیز می‌بایست در کنار مبارزه باعرضه و رویکرد درمانی مورد توجه قرار گیرد. از سال 1980 میزانشیوع اعتیاد درکشورهائی که فعالیت‌های پیشگیری از اعتیاد را ازطریق کاهش تقاضا با جدیت پیگیری می‌نمایند،‌کاهش قابل ملاحظهای یافته است. به عنوان مثال، تعداد مصرف کنندگان مواد مخدر درامریکا در سال 1990، نسبت به سال 1985 به نصف تقلیل یافتهاست،‌که این تغییر مدیون فعالیت‌های پیشگیری از اعتیاد بود هاست.

لغت «پیشگیری» یعنی جلوگیری از وقوع یک اتفاق، از نظر بهداشتی،پیشگیری عبارت است از مداخله ای مثبت و اندیشمندانه برایمقابله با شرایط مضر قبل از اینکه منجر به اختلال یا ناتوانیشود.

هدف از پیشگیری اولیه پیشگیری از شروع اختلال است که منجر بهکاهش میزان بروز (Incidence) و در نتیجه،کاهش میزان شیوع (Prevalence) می‌گردد.

 

باتشکر صمیمانه از استاد عزیز جناب آقای دکتر  عیسی محمدی زیدی


 

روش‌های پیشگیری اولیه عبارتند از:

1)      از بین بردن علل

2)      کاهش عوامل مخاطره آمیز

3)      افزایش مقاومت فرد

4)      جلوگیری از سرایت بیماری 

استراتژی‌های پیشگیری از اعتیاد 

برای برنامه ریزیراههای موثر در پیشگیری از اعتیاد، ابتدا باید علل و عواملموثر در شروع مصرف و اعتیاد به مواد را در نوجوانان و جوانانشناخت. عوامل ژنتیکی، شخصیتی، پسیکوپاتولوژیک،فارماکولوژیک،خانوادگی، محیطی و اجتماعی همگی دراتیولوژی سوء مصرف و اعتیادموثر هستند و عوامل متعدد درمقابل بایکدیگر به سوء مصرف و سپساعتیاد منجر می‌گردند.

برای انتخاب و به کارگیری مناسب استراتژی‌ها، دانستن نیازهاو مشکلات و پتانسیل‌ها و توانائی‌های اجتماعی ضروری است. اجرایهربرنامة پیشگیری به شناخت دقیق منطقه،‌بررسی کامل وضعیتبهداشتی و روان شناختی و بررسی‌های همه گیرشناسی بستگی دارد تابه این وسیله عوامل موثر بر مصرف مواد آشکار شود. به عنوانمثال، باید شایع ترین نوع مادة مصرف و گروه سنی افراد در معرضخطر، موقعیت‌ها و محل‌های مصرف، باورهای نادرست وعوامل مخاطرهآمیز، امکانات و منابع موجود را شناخت و براساس آن مدلفعالیت‌های پیشگیری را تعیین نمود. تحقیقات نشان داده اند کهنمی‌توان یک روش واحد را به عنوان بهترین روش برای همه افراد وگروه‌ها انتخاب نمود. بهره گیری از استراتژی‌های مختلف برایتاثیر برشیوع اعتیاد ضروری است زیرا عوامل متفاوتی در ایجاداعتیاد موثرند.

 

مهمترین استراتژهای پیشگیری ازاعتیاد که درجهان از آنها استفاده می‌شود عبارتند از :

1)      آگاهسازی افراد در مورد خطرات و مضرات مواد

2)      افزایش مهارت‌های زندگی مانند مهارت تصمیم گیری، حلمسئله، ارتباطات اجتماعی

3)      تقویت فعالیت‌های جایگزین به جای مواد برای ارضاینیازهای روانی اجتماعی نوجوانان وجوانان

4)      مشاوره و مداخلة حین بحران، دربحران‌های مختلف در طولزندگی

5)      ارتقاء فرهنگی و مذهبی

6)      تقویت قوانین و مقررات مبارزه با مواد

7)      درمان معتادان برای جلوگیری از سرایت اعتیاد

 

 استراتژیهای فوق در قالب فعالیت‌های زیر مورد بحث قرارمی‌گیرند:

1- فعالیت‌های متمرکز بر فرد

2- فعالیت‌های متمرکز برآموزش و آگاه سازی والدین

3- فعالیت‌های متمرکز برمعلمان ومدرسه

4- فعالیت‌های پیشگیری بااستفاده از رسانه‌ها

5- فعالیت‌های پیشگیری از طریق محلهای کار و مکان‌های تجمع

6- فعالیت‌های پیشگیری با استفاده از شبکة مراقبت‌هایبهداشتی اولیه

7- وضع واجرای قوانین و مقررات
 

فعالیت‌های متمرکز بر فرد

 مخاطره آمیز ترین دوران زندگی از نظر ابتلا به سوء مصرفمواد، دورة بلوغ و نوجوانی است. فرایند بلوغ یکی از بحرانیترین دوره‌های زندگی هر فرد می‌باشد به طوری که این دوران،دوران طوفان و فشار خوانده شده است. باظهور بلوغ، مرحلةنوجوانی آغاز می‌شود. نوجوانی دورة انتقال (Transition) است.  دوره ای که فرد قبل از اینکه خود را بیابد دچار اختلال یااغتشاش در نقش خود (Role Confusion) و بحران هویت (Identity Crisis) می‌گردد. فردی که قبل از این به عنوان کودک به خوبیایفای نقش می‌کرد، دربرخی از ابعاد تلاش می‌نماید نقش یک فردبالغ را ایفا نماید. دراین دوره نوجوان در وضعیتی بین دو مرحلةکودکی و بزرگسالی قرار گرفته و زیرفشار و انتظارات این وضعیتقرار دارد.

ازطرف دیگر، تغییرات سریع جسمانی نوجوان سببمی‌شود تا احساس نامتناسب بودن نماید. این تغییرات فیزیکی منجربه اختلال تصویر فرد از خود (self image) می‌شود. اینتصویرذهنی با تصویری که فرد ازخود در آئینه می‌بیند متفاوت استوشامل درک فرد از وضعیت جسمانی خود می‌باشد.

 بنابراین، تحولبلوغ و نوجوانی، تصویرذهنی نوجوان از جسم و هویت شخصی اش راتهدید می‌کند. نوجوان، در نظر گرفتن تجربیات گذشته وقبولتحولات بلوغ، هویت خویش را از نو بازسازی می‌کند. حتی مخالفتوستیز نوجوان باوالدین و عصیان دربرابر ارزش‌ها و قدرت‌هاودخالت‌های دیگران، برای تثبیت هویت وجدا نمودن هویت خویش ازسایرین است.

 این عوامل یعنی اغتشاش نقش و نیاز به ایفای نقشبه عنوان یک فرد بالغ،‌اختلال در تصویر فرد از خود و نیاز بهپذیرفته شدن از طرف دوستان و استقلال،‌نوجوان را به رفتارهائیمانند سیگار کشیدن یاسوء‌مصرف مواد دیگر سوق می‌دهد.

 استراتژی‌هایی که اطلاعات،نگرش‌ها و رفتار کودکان و نوجواناندر مورد مواد و مهارت‌های تطابقی و اجتمای و نیازهای آنان رامورد هدف قرار می‌دهند، درحقیقت شایع ترین روش‌های پیشگیریهستند.

الف ـ دادن اطلاعات در مورد مضرات مصرف مواد:

 این برنامه براین باور استوار است که مصرف مواد به دلیل فقدانآگاهی صحیح از زیان‌های مصرف مواد صورت می‌گیرد. اگر چهمطالعات نشان داده اند که استفاده از این روش به تنهائی تاثیرچندانی درکاهش اعتیاد ندارد، با این حال می‌بایست همواره بهعنوان یکی از ( راه‌های اصلی مداخله دربرنامه‌های جامعپیشگیری، مورد استفاده قرار گیرد.)

ب ـ تاثیر برارزش‌ها ونگرش‌ها ( تغییر نگرش‌های مثبت و تثبیت نگرش‌های منفی نسبت بهمصرف مواد مخدر:

 نگرش‌ها (attitudes) عبارتند ازباورهای فرد درمورد نتیجه و عاقبت هرکار و ارزشی که فرد برایاین نتیجه قائل است. نگرش‌ها دلایل منطقی بروز رفتارهای هر فردخاص می‌باشند. بدیهی است که قبل از شروع فعالیت‌های پیشگیری،مطالعه وشناخت باورها و نرم‌های هراجتماع اهمیت بسیاری دارد. مطالعات ثابت کرده اند که افرادی که نسبت به مواد نگرش‌ها وباورهای مثبت دارند احتمال مصرف و اعتیادشان بیشتر از کسانیاست که نگرش‌های خنثی یا منفی دارند. لیکن تغییر یاایجادنگرش‌هائی که به طور طولانی باقی بمانند کارآسانی نیست. تقویتنگرش‌های منفی یا تغییرنگرش‌ها از خنثی به منفی آسانتر ازتغییرنگرش مثبت به منفی است.

متاسفانه اغلب برنامه‌های آگاهسازی از مدارس شروع می‌شوند درحالی که کودکان را باید از سنینکوچکتر که هنوز باورهایشان به طور کامل شکل نگرفته است موردهدف قرا داد. نگرش‌ها و ارزش‌هائی که برپیشگیری از سوء مصرفمواد موثرند عبارتند از:

ـ ارزش‌های مذهبی

ـ اولویت دادن به ارزش‌های اجتماعی (Social values) به جایارزش‌های شخصی و فردی (personal values)

ـ ارزش حس مسئولیت فردی

ـ ارزش سلامت فردی

ـ هرمصرفی ممکن است منجر به اعتیاد شود.

ـ‌ عادی نبودنمصرف مواد

ـ استفاده از ارزش دادن نوجوانان به ظاهر خود وپذیرفته شدن از طرف دیگران

ـ قابل اعتماد نبودن افراد معتاد

پ ـ آموزش مهارت‌های اجتماعی و تطابق با استرس‌ها

 مهارتهای اجتماعی یعنی «توانائی انطباق کافی در روابط بینفردی». این روش برتئوری یادگیری اجتماعی (social learning Theory) استوار است. براساس این تئوری، یادگیری اجتماعیباتقویت‌های مثبت و منفی که فرد در نتیجة رفتار خود کسب می‌کندو مشاهدة رفتار دیگران و عواقب آن شکل می‌گیرد. به تدریج فردتوانائی پیش بینی عواقب رفتار خود و نگرش دیگران را در موردرفتار خود کسب می‌نماید. این توانائی موجب تنظیم رفتار و درونیکردن تشویق‌ها و تنبیه‌ها و درنتیجه تغییر آن می‌شود. مطالعاتمختلف نشان داده اند که آموزش مهارت‌های اجتماعی میزان سوءمصرف مواد ورفتارهای وابسته به آن مانند پرخاشگری، انزوا، فراراز مدرسه وخانه و سرقت را کاهش می‌دهد. برخی از مهارت‌هایاجتماعی که کسب آن در پیشگیری از اعتیاد اهمیت دارد عبارتنداز:

مهارت‌های ارتباطی (Communication skills)، توانائیاظهار نظر (assertiveness) توانائی مخالفت ورد کردن (rehearsal and resistance skills).

بهترین روش برای آموزش مهارت‌های اجتماعی استفاده ازتکنیک modeling می‌باشد که مبتنی بر تئوری یادگیری اجتماعی است.

ت ـ آموزش مقاومت در مقابل فشار‌های دوستان:

 ارتباطو دوستی با همسالانی که مبتلا به سوئ مصرف مواد هستند، عاملمستعد کنندة قوی برای ابتلای نوجوانان به اعتیاد می‌باشد. طبقنتایج حاصل از تحقیقات در بیش از 60 درصد موارد،‌ اولین مصرفبا تعارف دوستان و همسالان صورت می‌گیرد. به خصوص همسالاندر شروع مصرف سیگار و حشیش بسیار موثرند. برای خنثی نمودنتاثیر نگرش‌ها و فشارهای دوستان، از آموزش مقاومت در مقابل فشاردوستان استفاده می‌شود. درحال حاضر،‌ استفاده از این روش بسیارمتداول شده است،‌ و همراه با روش ایجاد نگرش منفی نسبت به موادبه کار می‌رود. مطالعات نشان داده اند که استفادة همزمان ازاین دو روش میزان بروز سوء مصرف مواد را کاهش داده و سن اولینمصرف را نیز به تاخیر می‌اندازد. با این روش، به کودکان ونوجوانان می‌آموزیم که چگونه و با چه پاسخ‌ها یا رفتارهائی خودرا از موقعیت‌های ناراحت کننده ای که در اثر فشار دیگران بهوجود می‌آید، ‌رها نمایند.

ث ـ‌ شناسائی افراد در معرض خطرو اقدامات لازم:

 عوامل شخصیتی مختلفی بامصرف مواد درنوجوانان ارتباط دارند. از این میان، بروز برخی از صفات بیشترنشان دهندة‌ احتمال اعتیاد فرد در آینده هستند وبه طور کلیفردی را تصویر می‌کشد که با ارزش‌ها یا ساختارهای اجتماعی (مانند خانواده، مدرسه، مذهب) ‌پیوندی ندارد. این صفاتعبارتنداز: کمبود اعتماد به نفس،‌ طغیان گری، ‌عدم پذیرشارزش‌های سنتی، تمایل شدید به کسب هیجان،‌ تمایل شدید بهانحراف، مقاومت درمقابل قدرت، نیاز به شدید استقلال، احساس عدمکنترل بر زندگی خود. علاوه بر موارد فوق شواهد مختلفی ازاستعداد ارثی ابتلا به اعتیاد وجود دارد.

برخی از اوقات فردهنگام روبرو شدن با استرس‌های گوناگون درمعرض خطر قرارمی‌گیرند.

 انواع استرس‌ها عبارتند از :

ـ حوادث مهم زندگی

ـمشکلات روزمره

ج ـ ارضای نیازهای اجتماعی و روانی نوجوانان

چ- ‌الگوبخشی و آموزش از طریق همسالان

فعالیت‌های پیشگیری متمرکز بر آموزش و آگاه سازی والدین

کودکان بیش از همه از والدین خود تاثیر می‌پذیرند. آگاهسازی والدین یکی از مهم ترین بخش‌های موثر در هر برنامة‌پیشگیری از اعتیاد می‌باشد. برخلاف نوجوانان که معمولاً شیوعمصرف را بیش از حد واقعی آن فرض می‌کنند، مطالعات مختلف نشانداده‌اند که همواره والدین میزان شیوع سوء مصرف مواد را کمتراز میزان و اقعی آن تخمین می‌زنند و درنتیجه خطر آن را نیزاحساس نمی‌کنند و اغلب باور ندارند که این مشکل برای فرزندانآنها نیز ممکن است پیش بیاید.

درابتدا والدین باید از خطر اعتیاد آگاه شده و در موردپیشگیری از آن احساس مسئولیت نمایند.

 این آگاه سازی می‌بایست به طور مکرر از راه‌های مختلفمانند خواندن کتاب، جزوه،‌روزنامه،‌شرکت در جلساتمشاوره،‌سمینار، پیوستن به تشکیلات والدین انجام شود. آگاهسازی والدین شامل ابعاد مختلف می‌باشد که به آنها اشارهمی‌شود:

الف ـ آموزش اطلاعات لازم در موردمواد

ب  ـ افزایش مهارت لازم برایساختن پیوندهای قوی خانوادگی

    ـ برقراری ارتباط صمیمانه با کودکان

    ـ بالابردن اعتماد به نفس

    ـ ایجاد سیستم ارزشی قوی

پ ـ وضع مقررات واضح درخانواده

ت ـ آموزش الگوی خوب بودن

ث ـ تشویق فعالیت‌های سالم و خلاق

ج ـ‌ ترغیب تشکیلات و الدین

اجرای فعالیت‌های پیشگیری از طریق مدرسه ومعلمان

ساختار مدرسه در برنامه‌های وسیع پیشگیری سهم به سزائی دارد. هزینة ملاحظاتی که از طریق مدرسه صورت می‌گیرند نسبتاً کمتراست. همراهی مدرسه در برنامه‌های جامع اجتماعی موجب می‌شود تاپیام‌ها، ارزش‌ها و نگرش‌های واحدی به نوجوانان منتقل شود. هنگامی که از ساختار مدرسه درعملیات پیشگیری استفاده می‌شود،نمی‌توان تنها افرادی را که بیشتر درمعرض خطر هستند (‌مانندکسانی که دارای صفات شخصیتی مستعد کننده می‌باشند) تحت پوششقرار داد، زیرا این خطر وجود دارد که به آنان مارک «داشتنپتانسیل اعتیاد» زده شده و این پیام به فرد داده شود که «درآینده معتاد خواهی شد

الف ـ دخالت دادن والدین به روش‌های زیر:  

 ـ برگزاری جلساتی برای آگاه کردن والدین از خطر مواد ودادن آموزش‌های لازم

 ـ دادن جزوه‌ها یابروشورهای آموزشی به والدین   

 ـ ترغیب والدین به شرکت در تشکیلات والدین از طریقانجمن اولیاء و مربیان برای ایفای نقش‌های فعال تر

ب ـ برگزاری دوره‌های آموزشی یا روش‌های تغییر نگرش دانشآموزان

پ ـ وضع مقررات واضح دررابطه با مواد

ت ـ ‌ایجاد امکانات مشاوره ودرمان

ث ـ آگاه سازی معلمان

ج ـ اصلاح روش تدریس و برخورد بادانش آموزان

چ ـ آموزش مهارتهای ارجاع دادن

ح ـ استفاده از معلمان برای آموزش اطلاعات
 

فعالیت‌های پیشگیری با استفاده از رسانه‌ها

رسانه‌هادر شکل دادن و تقویت هنجارهای اجتماعی بسیار اهمیت دارند. ازاین میان،‌رادیو و تلویزیون نفوذ بیشتری دارند ولی نقشروزنامه‌ها و مجلات، پوسترها و آگهی‌های تبلیغاتی را در ایجادنگرش‌ها و ارزش‌ها نباید نادیده گرفت. برنامه‌های پیشگیری کهاز ساختار رسانه‌ها استفاده می‌کنند، هنگامی موفقیت بیشتریخواهند داشت که با استراتژی‌های دیگر همراه شوند، زیرامطالعاتی که بر تاثیر رسانه‌ها شده، نشان داده اند که اگرچهرسانه‌ها موجب افزایش آگاهی جمعیت هدف می‌شوند، اما به تنهائینمی‌توانند تغییر محسوسی در رفتار آنان ایجاد نمایند.
روش‌هائی که در رسانه‌های مد نظر قرار می‌گیرند عبارتند از:  

الفـ ارتباط با نویسندگان وکارگردانان

 ب  ـ استفاده ازچهره‌های محبوب در رسانه‌ها

 پ  ـ استفاده از معتادانآسیب دیده در رسانه‌ها 

 ت  ـ‌استفاده از سایر روش‌های مکمل مانند جلسات بحث، نقد وتبادل نظر درمورد محتوای فیلم‌های نمایش داده شده و...

فعالیت‌های پیشگیری از طریق محل‌های کار و مکان‌هایتجمع 

سوء‌مصرف مواد، دربعضی از شاغلین و برخی از مکان‌های اشتغالشایع تر است، به همین دلیل،‌بازدهی کار و سلامت کارکنان درمعرض خطر قرار می‌گیرد. مکان‌هائی که کارکنان آن را جوانانتشکیل می‌دهند( سرباز خانه‌ها، کارخانه‌ها، دانشگاهها وواحدهای حمل ونقل) و فرایند کار با استرس بیشتری همراه است،مکان‌های مخاطره آمیزی هستند که به توجه بیشتری نیاز داشته ودر اولویت قرار دارند. استراتژی‌های پیشگیری از طریق محل کارعبارتند از :

الف ـ آگاه سازی مدیران،مسئولان و کارفرمایان

 ب ـ ایجاد امکانات مشاوره و درمان

 پ ـ وضع واجرای قوانین مربوط به سوء مصرف، حمل یافروش مواد

 ت ـ آموزش و تقویت بهداشت عمومی‌

 

 


 
 
 



Clock And Date onLoad and onUnload Example

اوقات شرعی

شنبه, شهریور ۴, ۱۳91